Sở hữu hệ thống di sản thiên nhiên và văn hóa đặc sắc hàng đầu cả nước, Quảng Ninh đang đứng trước cơ hội lớn để chuyển hóa những giá trị được gìn giữ qua nhiều thế hệ thành nguồn lực phát triển kinh tế. Tuy nhiên, để kinh tế di sản thực sự trở thành một trụ cột tăng trưởng bền vững, cùng với việc khai thác hiệu quả các giá trị văn hóa, việc hoàn thiện cơ chế quản lý, bảo tồn và phát huy di sản đang được Quảng Ninh xác định là nhiệm vụ đặc biệt quan trọng.

Hội nghị khoa học “Tham vấn chuyên gia về định hướng phát triển đô thị di sản Yên Tử”.

Không chỉ nổi tiếng với Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, Quảng Ninh hiện còn sở hữu hệ thống di sản văn hóa đồ sộ với 609 di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh; trên 360 di sản văn hóa phi vật thể, trong đó có 19 di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, cùng nhiều loại hình văn hóa truyền thống đặc sắc của các dân tộc Kinh, Dao, Tày, Sán Chay, Sán Dìu... Đây là nguồn tài nguyên đặc biệt mà không nhiều địa phương có được.

Đặc biệt, việc Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử - Vĩnh Nghiêm - Côn Sơn, Kiếp Bạc được UNESCO ghi danh là Di sản văn hóa thế giới vào năm 2025 đã mở ra không gian phát triển mới cho Quảng Ninh. Không chỉ mang ý nghĩa về văn hóa, lịch sử và tâm linh, việc được công nhận là Di sản văn hóa thế giới còn nâng tầm vị thế của Yên Tử trên bản đồ du lịch quốc tế, tạo cơ hội để địa phương phát triển mạnh mẽ du lịch văn hóa, dịch vụ và các ngành công nghiệp sáng tạo.

Nhận thức rõ tiềm năng đó, Nghị quyết Đại hội Đảng bộ tỉnh lần thứ XVI đã xác định phát triển văn hóa gắn với công nghiệp văn hóa, kinh tế di sản, kinh tế đêm và kinh tế đô thị là một trong những định hướng quan trọng của nhiệm kỳ. Đây là bước chuyển trong tư duy phát triển khi di sản không chỉ được nhìn nhận dưới góc độ bảo tồn, mà còn là nguồn lực phục vụ tăng trưởng kinh tế, tạo việc làm và nâng cao đời sống của nhân dân.

Sau khi được UNESCO công nhận, Yên Tử nhanh chóng trở thành một trong những trọng tâm trong chiến lược phát triển kinh tế di sản của Quảng Ninh. Năm 2026 được xác định là "Năm du lịch Yên Tử", hàng loạt hoạt động quy mô lớn đã được tổ chức, như Festival Yên Tử với chủ đề "Hành trình di sản - Tinh hoa thế giới", chương trình nghệ thuật "Non thiêng Yên Tử - Khí phách ngàn năm", các hội thảo khoa học quốc tế, cuộc thi sáng tác và quảng bá hình ảnh di sản...

Những hoạt động này không chỉ góp phần quảng bá giá trị văn hóa, lịch sử của Yên Tử, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ đối với ngành du lịch và dịch vụ. Những tháng đầu năm 2026, lượng khách đến Yên Tử đã vượt mục tiêu đề ra cho cả năm, cho thấy sức hút ngày càng lớn của loại hình du lịch văn hóa, tâm linh khi được đầu tư bài bản và khai thác theo hướng chuyên nghiệp.

Hiệp hội Du lịch Quảng Ninh phối hợp với Hiệp hội Du lịch Việt Nam tổ chức chương trình tọa đàm giới thiệu và triển khai thực hiện Bộ tiêu chí “Du lịch xanh - VITA Green”.

Không chỉ tập trung vào Yên Tử, nhiều địa phương trong tỉnh cũng đang từng bước chuyển hóa các giá trị di sản thành sản phẩm du lịch và dịch vụ có giá trị gia tăng cao. Các lễ hội truyền thống như: Lễ hội Khỏi Kêm, Ngày hội Soóng Cọ, Lễ hội đình - miếu Cái Chiên, các hoạt động văn hóa của đồng bào Dao, Tày, Sán Chay... đang được phục dựng, bảo tồn và tổ chức theo hướng vừa giữ gìn bản sắc, vừa đáp ứng nhu cầu trải nghiệm của du khách.

Nhiều sản phẩm du lịch mới dựa trên nền tảng văn hóa, lịch sử cũng liên tục được hình thành. Chương trình thực cảnh kết hợp ẩm thực "Đi tìm dấu ngọc" tại hang Ngọc Rồng (Cẩm Phả) là một ví dụ điển hình cho việc sử dụng công nghệ và nghệ thuật hiện đại để kể câu chuyện lịch sử, văn hóa của vùng đất mỏ. Trên vịnh Hạ Long, các doanh nghiệp du lịch ngày càng chú trọng lồng ghép yếu tố văn hóa bản địa vào sản phẩm du thuyền nghỉ đêm, các chương trình biểu diễn nghệ thuật, trải nghiệm làng chài, ẩm thực truyền thống... qua đó góp phần nâng cao giá trị dịch vụ và kéo dài thời gian lưu trú của du khách.

Thực tế cho thấy, khi di sản được khai thác đúng hướng, giá trị mang lại không chỉ dừng ở ngành du lịch, mà còn lan tỏa sang nhiều lĩnh vực khác như thương mại, vận tải, lưu trú, dịch vụ, giải trí và công nghiệp văn hóa. Đây cũng là mô hình tăng trưởng có tính bền vững cao bởi dựa trên việc khai thác các giá trị văn hóa và tri thức thay vì tiêu hao tài nguyên hữu hạn. Tuy nhiên, kinh tế di sản chỉ có thể phát triển bền vững khi công tác bảo tồn và quản lý được thực hiện chặt chẽ, khoa học. Đây cũng là bài toán mà nhiều địa phương trên thế giới từng phải đối mặt khi lượng khách tăng nhanh gây áp lực lên các khu di sản.

Xác định rõ yêu cầu đó, Quảng Ninh đang từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý và cơ chế quản lý nhằm bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Một dấu mốc quan trọng là việc UBND tỉnh ban hành Quyết định số 35/2026/QĐ-UBND về quy chế quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa trên địa bàn tỉnh. Đây được xem là bước đi cần thiết nhằm cụ thể hóa các quy định của Luật Di sản văn hóa, đồng thời tạo cơ sở pháp lý thống nhất cho công tác quản lý trong bối cảnh hoạt động khai thác di sản ngày càng đa dạng.

Quy chế quy định rõ trách nhiệm của các cơ quan quản lý nhà nước, chính quyền địa phương, tổ chức và cá nhân trong việc bảo vệ, tu bổ, khai thác và phát huy giá trị di sản. Đặc biệt, việc phân cấp mạnh cho chính quyền cơ sở trong quản lý di tích, di sản văn hóa phi vật thể giúp nâng cao tính chủ động, đồng thời gắn trách nhiệm bảo tồn với cộng đồng dân cư - những chủ thể trực tiếp gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống.

Song song với đó, Ban Quản lý Di sản thế giới vịnh Hạ Long - Yên Tử cũng đang tăng cường cơ chế phối hợp với các địa phương, ngành chức năng trong quản lý và khai thác di sản. Các quy chế phối hợp quản lý đối với Yên Tử, Khu di tích nhà Trần, Bạch Đằng và nhiều di sản khác đang từng bước được hoàn thiện nhằm bảo đảm sự thống nhất trong bảo tồn và phát huy giá trị.

Trong bối cảnh Quảng Ninh đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm du lịch quốc tế, trung tâm công nghiệp văn hóa và dịch vụ chất lượng cao của khu vực phía Bắc, kinh tế di sản được kỳ vọng sẽ trở thành một trong những động lực tăng trưởng quan trọng của giai đoạn tới. Tuy nhiên, bài học từ nhiều quốc gia cho thấy, nếu chỉ chú trọng khai thác mà xem nhẹ bảo tồn, những giá trị di sản có thể bị mai một hoặc mất đi tính nguyên gốc.

Do đó, phát triển kinh tế di sản không đơn thuần là gia tăng lượng khách, hay doanh thu từ du lịch, mà còn là quá trình tạo dựng sự cân bằng giữa bảo tồn và phát triển, giữa giá trị kinh tế và giá trị văn hóa. Với hệ thống cơ chế quản lý ngày càng hoàn thiện, cùng định hướng phát triển rõ ràng và sự vào cuộc đồng bộ của các cấp, ngành, Quảng Ninh đang từng bước xây dựng nền tảng vững chắc để các giá trị di sản không chỉ được gìn giữ cho các thế hệ mai sau mà còn thực sự trở thành nguồn lực nội sinh quan trọng, đóng góp cho tăng trưởng xanh và phát triển bền vững của tỉnh trong tương lai.