Sau gần bốn thập niên đổi mới, Quảng Ninh đã đi một hành trình dài từ một địa phương có nền kinh tế dựa chủ yếu vào khai thác tài nguyên trở thành một trong những cực tăng trưởng năng động nhất cả nước. Tuy nhiên, trước những yêu cầu mới của giai đoạn phát triển tiếp theo, khi quy mô nền kinh tế ngày càng lớn, dư địa tăng trưởng theo mô hình truyền thống dần thu hẹp, bối cảnh quốc tế biến động nhanh chóng và mục tiêu tăng trưởng hai con số trở thành yêu cầu xuyên suốt, Quảng Ninh đang đứng trước đòi hỏi phải tái định vị không gian phát triển và xác lập một mô hình tăng trưởng mới.

Một góc đô thị trung tâm của Quảng Ninh nhìn từ trên cao.

Tái định vị mô hình tăng trưởng

Trong nhiều năm qua, Quảng Ninh luôn được xác định là địa phương có vị trí địa - chiến lược đặc biệt quan trọng về kinh tế, quốc phòng, an ninh và đối ngoại. Nằm ở phía Đông Bắc của Tổ quốc, với diện tích tự nhiên 6.231,3km², quy mô dân số 1.519.647 người, Quảng Ninh được ví như một "Việt Nam thu nhỏ" với đầy đủ các dạng địa hình từ miền núi, trung du, đồng bằng ven biển đến biển đảo. Đây là địa phương duy nhất trong cả nước có cả đường biên giới trên bộ và trên biển với Trung Quốc; đồng thời nằm trong tam giác phát triển Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, là cửa ngõ vươn ra biển của khu vực phía Bắc và là một trong những đầu mối kết nối quan trọng giữa Việt Nam với Đông Bắc Á và ASEAN.

Những lợi thế này đã được chuyển hóa thành động lực phát triển mạnh mẽ trong giai đoạn vừa qua. Giai đoạn 2021-2025, tốc độ tăng trưởng kinh tế của Quảng Ninh ước đạt gần 10%/năm; riêng năm 2025 tăng trưởng GRDP đạt 11,89%. Quy mô nền kinh tế đạt khoảng 368.445 tỷ đồng; GRDP bình quân đầu người đạt trên 10.400 USD, cao gấp hơn hai lần mức bình quân chung của cả nước. Năng suất lao động xã hội đạt 537 triệu đồng/người, tăng 11,6% so với năm trước. Tổng thu ngân sách năm 2025 đạt 85.052 tỷ đồng, bằng 154% dự toán Trung ương giao và tăng 58% so với cùng kỳ. Toàn tỉnh đón trên 21 triệu lượt khách du lịch, doanh thu du lịch đạt trên 57.000 tỷ đồng. Những kết quả này đưa Quảng Ninh liên tục nằm trong nhóm địa phương dẫn đầu cả nước về tốc độ tăng trưởng và thu hút đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, chính những thành tựu ấy cũng đặt ra những thách thức mới. Quá trình chuyển đổi từ mô hình tăng trưởng "nâu" sang "xanh", từ phát triển dựa trên khai thác tài nguyên sang dựa trên công nghệ, đổi mới sáng tạo và tri thức đòi hỏi những thay đổi mang tính căn bản về cấu trúc kinh tế, quản trị phát triển và tổ chức không gian.

Một trong những khu đô thị ven biển hiện đại của Quảng Ninh.

Trong bối cảnh đó, việc xây dựng thành phố Quảng Ninh trực thuộc Trung ương được xem là bước phát triển tất yếu nhằm tạo lập không gian thể chế mới, nâng cao năng lực cạnh tranh và phát huy đầy đủ hơn các tiềm năng, lợi thế của địa phương. Đề án thành lập thành phố Quảng Ninh trực thuộc Trung ương trên cơ sở địa giới hành chính tỉnh Quảng Ninh cùng Đề án xác lập mô hình tăng trưởng mới giai đoạn 2026-2030, tầm nhìn đến năm 2050 cho thấy, tỉnh không chỉ đặt mục tiêu thay đổi về địa vị hành chính, mà sâu xa hơn là một cuộc chuyển đổi toàn diện về tư duy phát triển, hướng tới xây dựng một đô thị thông minh, xanh, hiện đại, có sức cạnh tranh quốc tế, đóng vai trò cực tăng trưởng và trung tâm kết nối của vùng phía Bắc và là trung tâm kết nối quan trọng giữa Việt Nam với khu vực Đông Bắc Á và ASEAN.

Khác với mô hình phát triển đô thị truyền thống, tầm nhìn phát triển mới của Quảng Ninh đặt trọng tâm vào xây dựng một "đô thị thông minh, kiểu mẫu", phát triển trên nền tảng chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Đây được coi là hai quá trình song hành, tương hỗ lẫn nhau, tạo thành động lực chủ đạo cho giai đoạn phát triển mới.

Nếu như trước đây tăng trưởng chủ yếu dựa trên khai thác tài nguyên, đất đai và mở rộng đầu tư thì trong giai đoạn tới, tăng trưởng của Quảng Ninh sẽ chủ yếu dựa vào khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và các động lực kinh tế mới. Tỉnh xác định lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số làm động lực chính của mô hình tăng trưởng mới, hướng tới nâng tỷ trọng kinh tế số trong GRDP đạt 30% vào năm 2030; đóng góp của năng suất các nhân tố tổng hợp (TFP) đạt trên 55%; GRDP bình quân đầu người đạt khoảng 20.000 USD. Đó không đơn thuần là sự điều chỉnh về chỉ tiêu kinh tế mà phản ánh sự thay đổi căn bản về chất lượng phát triển.

Động lực mới từ chuyển đổi xanh và chuyển đổi số

Một trong những điểm nổi bật trong tầm nhìn phát triển mới của Quảng Ninh là không phủ nhận vai trò của các động lực tăng trưởng truyền thống, nhưng đồng thời làm mới và nâng cấp các động lực đó theo hướng xanh hơn, thông minh hơn và có giá trị gia tăng cao hơn. Nếu như giai đoạn trước, Quảng Ninh thành công nhờ đổi mới mô hình tăng trưởng từ "nâu" sang "xanh", giảm dần phụ thuộc vào khai thác than, phát triển mạnh dịch vụ, du lịch và công nghiệp chế biến, chế tạo; thì giai đoạn mới, việc tăng trưởng của Quảng Ninh đòi hỏi những yêu cầu cao hơn. Trong mô hình tăng trưởng mới, khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ trở thành động lực chủ yếu.

Hệ thống tự động hoá công nghệ cao của Nhà máy ô tô Thành Công Việt Hưng là một trong những điển hình tiêu biểu trong phát triển công nghiệp chế biến chế tạo của Quảng Ninh trong giai đoạn mới.

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng tác động trực tiếp đến các đô thị ven biển; quá trình xanh hóa và số hóa đang trở thành tiêu chuẩn mới của thương mại quốc tế; các chuỗi cung ứng toàn cầu liên tục tái cấu trúc, việc kết hợp giữa tư duy công nghệ với tư duy sinh thái trở thành yêu cầu tất yếu nếu Quảng Ninh muốn duy trì lợi thế cạnh tranh. Tầm nhìn này cũng hoàn toàn phù hợp với định hướng của Trung ương về phát triển hệ thống đô thị Việt Nam theo hướng xanh, thông minh, hiện đại, có bản sắc riêng; đồng thời cụ thể hóa Nghị quyết số 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia.

Trong lĩnh vực công nghiệp, tỉnh tiếp tục phát triển công nghiệp chế biến, chế tạo công nghệ cao theo hướng hiện đại, giảm dần sự phụ thuộc vào khai thác tài nguyên. Các khu công nghiệp sinh thái, khu công nghệ cao, khu phát thải ròng bằng "0" sẽ trở thành mô hình chủ đạo. Mục tiêu không chỉ là thu hút vốn đầu tư mà còn hướng tới thu hút FDI thế hệ mới, tập trung vào các ngành công nghệ cao, công nghiệp sạch, sản xuất thông minh và đổi mới sáng tạo. Các khu công nghiệp sinh thái, khu công nghệ cao, khu phát thải ròng bằng "0" sẽ từng bước trở thành mô hình chủ đạo. Mục tiêu không chỉ là tăng trưởng kinh tế mà còn hướng tới tăng trưởng chất lượng cao, phát thải thấp, thân thiện với môi trường. Quảng Ninh cũng xác định ba trụ cột số hóa ưu tiên, gồm: Sản xuất công nghệ cao, tài chính công nghệ và logistics liên vùng. Trong đó, tại các khu công nghiệp, việc ứng dụng tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và quản trị dữ liệu thời gian thực sẽ được thúc đẩy mạnh mẽ nhằm nâng cao năng suất, tăng khả năng thích ứng với biến động của thị trường toàn cầu.

Ở lĩnh vực dịch vụ, du lịch tiếp tục được xác định là ngành kinh tế mũi nhọn, song sẽ chuyển mạnh từ tăng trưởng theo chiều rộng sang phát triển theo chiều sâu, tập trung vào các phân khúc chất lượng cao, kinh tế đêm, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch chăm sóc sức khỏe, du lịch MICE và du lịch di sản. Với lợi thế sở hữu Di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà, cùng hệ thống cảnh quan biển đảo độc đáo, Quảng Ninh có điều kiện thuận lợi để xây dựng các sản phẩm du lịch mang tầm quốc tế, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành dịch vụ.

Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn đang từng bước khẳng định vai trò lớn hơn trong chiến lược phát triển kinh tế của Quảng Ninh và của cả nước. Ảnh: Đỗ Phương

Kinh tế biển cũng được xác định là một trụ cột quan trọng trong mô hình phát triển mới. Với hơn 6.231km² diện tích tự nhiên, đường bờ biển dài, nhiều cảng nước sâu cùng hệ thống đảo phong phú, Quảng Ninh hướng tới phát triển kinh tế biển đa ngành, hiện đại, gắn với bảo vệ môi trường và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Cùng với đó, logistics được xem là lĩnh vực có nhiều dư địa phát triển. Trước hết, Quảng Ninh là cửa ngõ giao thương trực tiếp giữa Việt Nam với Trung Quốc; với Cửa khẩu quốc tế Móng Cái, tỉnh nằm trong khu vực hợp tác "Hai hành lang, một vành đai kinh tế" giữa Việt Nam và Trung Quốc, bao gồm hành lang kinh tế Côn Minh - Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh và hành lang Nam Ninh - Bằng Tường - Lạng Sơn - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh. Đây không chỉ là tuyến giao thương quan trọng, mà còn là không gian hợp tác kinh tế xuyên biên giới giàu tiềm năng. Quảng Ninh cùng với Hải Phòng tạo thành cửa ngõ ra biển của toàn bộ khu vực phía Bắc. Trong bối cảnh kinh tế biển ngày càng đóng vai trò quan trọng, lợi thế này giúp Quảng Ninh có điều kiện trở thành trung tâm logistics, trung chuyển hàng hóa và dịch vụ biển của khu vực. Hệ thống gần 200km đường cao tốc đồng bộ của Quảng Ninh đã tạo nên trục giao thông xuyên suốt từ cửa khẩu quốc tế Móng Cái đến Hải Phòng và Hà Nội, rút ngắn đáng kể thời gian di chuyển, mở rộng không gian phát triển và tăng cường liên kết vùng. Cùng với đó, Cảng hàng không quốc tế Vân Đồn, cảng biển nước sâu Cái Lân, hệ thống cảng khách quốc tế, cùng Cửa khẩu quốc tế Móng Cái... cũng giúp tỉnh hội tụ đầy đủ điều kiện để trở thành trung tâm logistics quan trọng của khu vực phía Bắc.

Đặc biệt, việc trở thành thành phố trực thuộc Trung ương sẽ tạo điều kiện để Quảng Ninh tiếp tục hoàn thiện mạng lưới giao thông đa phương thức, đồng bộ giữa đường bộ, đường sắt, đường biển, đường hàng không và đường thủy nội địa, qua đó hình thành một không gian phát triển mở, tăng cường kết nối nội vùng, liên vùng và quốc tế.

Khát vọng vươn tầm khu vực và quốc tế

Điểm đáng chú ý trong tầm nhìn phát triển mới của thành phố Quảng Ninh không chỉ nằm ở mục tiêu tăng trưởng kinh tế, mà còn ở việc tái định vị vai trò của địa phương trong cấu trúc phát triển quốc gia và khu vực. Theo định hướng mới, Quảng Ninh không chỉ là một tỉnh phát triển nhanh mà còn hướng tới trở thành cực tăng trưởng toàn diện của phía Bắc; trung tâm kinh tế biển, logistics, đổi mới sáng tạo và hợp tác quốc tế quan trọng của cả nước. Đây cũng sẽ là thành phố biên giới cả trên đất liền và trên biển đầu tiên của Việt Nam. Vị thế đặc biệt này tạo cho Quảng Ninh cơ hội lớn để trở thành cầu nối giữa Việt Nam với Trung Quốc, Đông Bắc Á và ASEAN.

Cảng tàu khách quốc tế Hạ Long là một trong những điểm nhấn chiến lược về hạ tầng giao thông đồng bộ của Quảng Ninh.

Việc tiếp giáp trực tiếp với thành phố Đông Hưng và gần với Nam Ninh của Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) mở ra khả năng hình thành các chuỗi giá trị sản xuất, dịch vụ xuyên biên giới, đồng thời nâng cao vị thế của Quảng Ninh trong mạng lưới thương mại quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị khu vực, Quảng Ninh không lựa chọn cạnh tranh bằng lao động giá rẻ hay ưu đãi thuế đơn thuần, mà định vị mình bằng chất lượng thể chế, chất lượng hạ tầng, năng lực đổi mới sáng tạo, phát triển xanh và môi trường sống chất lượng cao.

Khác với nhiều đô thị phát triển theo mô hình tập trung đơn cực, Quảng Ninh lựa chọn mô hình đô thị đa cực. Quá trình phát triển thời gian qua đã hình thành ba vùng động lực rõ nét, trong đó khu vực phía Tây gồm khu vực Uông Bí, Đông Triều, Quảng Yên phát triển theo định hướng trung tâm công nghiệp, dịch vụ logistics; khu vực trung tâm gồm Hạ Long, Cẩm Phả, Vân Đồn giữ vai trò trung tâm hành chính, du lịch, kinh tế biển và dịch vụ chất lượng cao; khu vực Móng Cái, Hải Hà là không gian phát triển kinh tế cửa khẩu, thương mại quốc tế và hợp tác xuyên biên giới. Mô hình đa cực giúp phân bố hợp lý dân cư, nguồn lực đầu tư và chức năng phát triển, đồng thời hạn chế áp lực quá tải lên khu vực trung tâm.

Đến thời điểm hiện tại, tỷ lệ đô thị hóa của Quảng Ninh đã đạt 81,23%, thuộc nhóm cao nhất cả nước. Đây không chỉ là sự gia tăng về quy mô hạ tầng đô thị, mà còn phản ánh quá trình chuyển dịch mạnh mẽ từ mô hình tăng trưởng, đồng thời khẳng định hiệu quả của chiến lược phát triển đô thị gắn với đầu tư hạ tầng đồng bộ và nâng cao chất lượng quản trị. Đặc biệt, ngày 26/6/2026 vừa qua, Bộ Xây dựng có Quyết định số 1026/QĐ-BXD công nhận tỉnh Quảng Ninh đạt tiêu chí đô thị loại I. Đây là sự ghi nhận đối với quá trình phát triển nhanh, bền vững và có định hướng rõ ràng của tỉnh trong nhiều năm qua.

Phối cảnh quy hoạch dự án Nhà máy điện gió Quảng Ninh 1.

Tuy nhiên, điều Quảng Ninh hướng tới không chỉ là gia tăng tỷ lệ đô thị hóa, mà là nâng cao chất lượng đô thị hóa. Theo đó, các đô thị tương lai phải là những không gian sống xanh, thông minh, hiện đại nhưng vẫn bảo tồn và phát huy được các giá trị văn hóa đặc sắc; là vùng đất hội tụ và giao thoa nhiều dòng văn hóa, nơi lưu giữ các giá trị lịch sử đặc biệt của dân tộc, Quảng Ninh xác định phát triển phải gắn chặt với bảo tồn di sản, bảo vệ cảnh quan và gìn giữ bản sắc văn hóa. Điều này càng có ý nghĩa trong bối cảnh phát triển nhanh luôn tiềm ẩn nguy cơ làm mai một những giá trị truyền thống nếu thiếu tầm nhìn dài hạn.

Song song với phát triển kinh tế, tỉnh tiếp tục kiên định quan điểm không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng; phát triển phải gắn với nâng cao chất lượng sống của người dân, bảo đảm an sinh xã hội, bảo tồn các giá trị văn hóa, lịch sử và gìn giữ môi trường sinh thái. Bởi vậy, thành phố Quảng Ninh trong tương lai không chỉ được hình dung là một trung tâm kinh tế hiện đại, mà còn là một không gian sống xanh, thông minh, giàu bản sắc văn hóa và phát triển bền vững.

Có thể nói, tầm nhìn phát triển mới của thành phố Quảng Ninh là sự tiếp nối nhưng ở một tầm cao hơn của hành trình đổi mới đã được khởi xướng nhiều năm qua. Đó là quá trình chuyển đổi từ một tỉnh công nghiệp khai khoáng sang một đô thị thông minh, xanh và hội nhập quốc tế; từ tăng trưởng dựa vào tài nguyên sang tăng trưởng dựa vào tri thức, công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nhà thầu tập kết thiết bị tổ chức thi công nhà ga Tuần Châu thuộc Dự án đường sắt tốc độ cao Hà Nội - Quảng Ninh.

Nếu hiện thực hóa thành công những định hướng chiến lược này, Quảng Ninh không chỉ tiếp tục giữ vững vai trò là cực tăng trưởng của vùng Bắc Bộ, mà còn có thể trở thành một hình mẫu phát triển mới của Việt Nam trong kỷ nguyên phát triển số và tăng trưởng xanh.